شبیه سازی دقیق (ویدئویی) ماجرای هواپیمای اوکراینی

با نزدیک شدن به سالگرد فاجعه هواپیمای اوکراینی تصمیم ما این بود که ـ متفاوت از تکرار مکررات ـ یک کار مفید عرضه کنیم. ما در همان روزهای ابتدایی پس از سانحه (زمانی که مناقشه در فضای عمومی هنوز بر سر اصل موضوع مشارکت موشکها بود!) در چند مقاله به جزییات مسیر هواپیما و موشکها پرداخته بودیم، که نتایجشان تاکنون بدون اختلاف عمده ای تایید شده اند. سپس ما طبق عرف معمول منتظر شدیم تا کمیسیونهای بین المللی نتایجشان را ارائه دهند، ولی از آنجا که ۸ ماه بعد و پس از بازخوانی «جعبه سیاه» سازمان هواپیمایی به جای انتشار داده های اصلی (که به کار محققان میآیند) فقط یک بیانیه تقریبا بی محتوای چند خطی ارائه داد ما در یک سلسله مقاله و با چندین صفحه محاسبه تقریبا تمام جزییات این ماجرا را روشن کردیم. ولی چون نگارنده سابقه تدریس دارد و میداند که اغلب خوانندگان (حتی دانشجویان) تمرکز کافی ندارند و هر چه دقت نوشته بیشتر شود با کاهش دقت خواننده «جبران میشود» این بار تلاش میکنیم با تولید چند انیمیشن تصور آسانتری از آنچه دقیقا به وقوع پیوسته را ممکن کنیم.

شاید مفید باشد که قبل از اینکه به نتایج کار بپردازیم توضیح دهیم که ما چه کار نمیخواهیم بکنیم: صرفا برای جلب توجه یک «کارتون» تولید کنیم! این چیزی است که تقریبا تمام این قبیل انیمیشن ها تا کنون ارائه داده اند، که در آنها ابزارهای ککپیت، بسته شدن چرخها، حرکت فلپ ها و امثالهم با آب و تاب پوشش داده میشوند (همه این کارها را میتوان با نرم افزارهای آماده به سادگی انجام داد، چون اینها روند روتین هر پروازی هستند و اکثر سیمولاتورها آنها را عرضه میکنند)؛ ولی وقتی به جزییات این سانحه خاص میرسیم تقریبا هیچ چیزشان درست نیست: از همان ابتدا فرودگاه آن فرودگاه و مسیر هواپیما آن مسیر نیست؛ و خیلی مهمتر: زمانبندی غلط است، موشک از سمت اشتباه میآید، هواپیما به سمت اشتباه میچرخد،… و در نتیجه انفجار موشکها هواپیما مانند یک کامیکازه به سمت زمین شیرجه میرود! تولید این قبیل انیمیشن ها یک کار ساده (و در واقع کودکانه) است که کمکی به روشنگری نمیکند. برعکس یکی از نتایج کار ما این است که مخاطب دریابد که پرواز این هواپیما (پس از انفجار موشکها) بسیار کنترل شده تر از آن چیزی بوده که غالبا تصور میشود.

برای شروع میتوان از یک نرم افزار استفاده کرد که کمابیش همه خوانندگان آن را میشناسند: Google Earth در نحوه نمایش «تور» ها از پرسپکتیو یک پرنده سرآمد است، اگرچه برای کاربرد مورد نظر ما به صورت استاندارد ابزارهای کافی عرضه نمیکند. ولی با مقداری دستکاری در فایل ها میتوان نتیجه مطلوب (انطباق حداکثری نحوه پرواز با داده های موجود) را حاصل کرد. محصول نهایی یک ویدئو است که پرواز این هواپیما از چند لحظه پیش از برخاستن از باند فرودگاه تا هنگام برخورد با زمین (به مدت ۶ دقیقه) را از دید یک دوربین فرضی در ککپیت نمایش میدهد ( شلیک موشکها را نیز در زمانهای خودشان به تصویر کشیده ایم). برای جهت یابی بهتر ما موقعیتهای هواپیما از دید یک دوربین که به صورت عمودی زمین را نظاره میکند را نیز در یک پنجره فرعی نشان میدهیم. البته پرواز اصلی در تاریکی انجام شده، ولی چون هدف اینجا درک بهتر مسیر پرواز است ما صحنه را در نور روز نمایش میدهیم.

این پرواز را میتوان به ۳ فاز تقسیم کرد:

  1. فاز اول: از زمان برخاستن از باند تا هنگام انفجار موشک اول (مدت حدود ۲:۳۰ دقیقه)، که مسیر آن را با یک منحنی سبز نمایش داده ایم. ما پرواز هواپیما در این فاز را با داده های ADS-B تنظیم کرده ایم؛ میتوان با اطمینان گفت که در این فاز هیچ شاخص پروازی (موقعیت جغرافیایی، ارتفاع، جهت، سرعت،…) خطای قابل ذکری ندارد، یعنی آنچه شما در ویدئو مشاهده میکنید حتما و دقیقا پرواز واقعی را بازتاب میدهد.
  2. فاز دوم: بین انفجار دو موشک (مدت حدود ۲۴ ثانیه)، که مسیر آن را با یک منحنی قرمز نمایش داده ایم. ما پرواز هواپیما در این فاز را بر اساس محاسبات قبلی خودمان تنظیم کرده ایم؛ خوانندگان میتوانند با مطالعه دقیق مقالات قبلی اطمینان کسب کنند که آن نتایج هم به احتمال قریب به یقین به اندازه کافی (خطای حداکثری حدود ۳۰۰ متر) دقیق هستند. این نکته که شما تا پایان این فاز اتفاق تکان دهنده ای را مشاهده نمیکنید را پایین تر توضیح میدهیم.
  3. فاز سوم: از زمان انفجار موشک آخر تا هنگام برخورد هواپیما با زمین (مدت ادعایی حدود ۳ دقیقه)، که مسیر آن را با یک منحنی زرد نمایش داده ایم. ما پرواز هواپیما در این فاز را با آنچه رادار نظارتی اولیه ثبت کرده تطبیق داده ایم. ولی از آنجا که منبع این اطلاعات گزارش سازمان هواپیمایی کشوری است اشتباه (سهوی یا عمدی) در آن بعید نیست. برای حدود ۱:۱۰ دقیقه ابتدای این فاز ما توانسته ایم با استفاده از مشاهدات دوربینها و تطبیق آنها با مسیر شبیه سازی شده (پایین تر توضیح داده میشود) صحت تقریبی این اطلاعات (با خطای حداکثر چند صد متری) را راستی آزمایی کنیم. ولی برای حدود ۱:۵۰ دقیقه پایانی این کار امکانپذیر نیست (هر چند شکل کلی منحنی و جهت و مکان برخورد با زمین صحیح هستند). برای این مقطع نه تنها ممکن، بلکه محتمل است که سرعت واقعی هواپیما بیشتر بوده _ یعنی برخورد با زمین مقداری (تا حدود ۳۰ ثانیه) زودتر از آنچه در گزارش سازمان هواپیمایی آمده روی داده باشد. پس اگر حرکت هواپیما در ویدئو در این مقطع کمی کند به نظر می آید از این امر ناشی میشود. ولی اینکه ریتم کاهش ارتفاع هواپیما هم در این مقطع کندتر است یک توضیح شایان توجه دارد که پایین تر به آن میپردازیم.
نحوه پرواز هواپیما از هنگام برخاستن از باند تا لحظه برخورد به زمین

اگر چه ویدئوی بالا برای درک بهتر نحوه پرواز این هواپیما در این ماجرای خاص مفید است، ولی هنوز منظور ما را تامین نمیکند. در این ماجرا البته نقش موشکها هم کلیدی است، و هدف ما این است که تمام عوامل دخیل را با دقت حداکثری شبیه سازی کنیم، به گونه ای که بتوانیم ماجرا را به هر شکل و از هر زاویه دلخواه نظاره کنیم (مثلا برای تست نتایج محاسبات از طریق تطبیق با آنچه دوربین ها ثبت کرده اند). نرم افزارهایی که اینجا به طرز غیر منتظره ای کارآمد هستند در اصل برای طراحی بازی های کامپیوتری خلق شده اند، ولی به تدریج فوق العاده تکامل یافته اند. آنچه آنها را برای منظور ما بویژه جذاب میکند این است که میتوان حرکت تک تک اجسام را با برنامه هایی با هر سطح دلخواه از پیچیدگی کنترل کرد، با این نتیجه که حتی در ماجرای مورد بحث (فواصل چندین کیلومتری اجسام و سرعت بعضا بیش از ۸۰۰ متر بر ثانیه) میتوان (در اصل) با دقتی زیر یک متر شبیه سازی کرد.

دوباره لازم به ذکر است که هدف ما این نیست که برخورد یک موشک به یک هدف با حداکثر «تم تم» به تصویر کشیده شود: برای انواع موشکها نرم افزارهایی وجود دارند که حتی وظیفه دنبال کردن هدف را هم به عهده میگیرند؛ تلاش ما این بوده است که برای این ماجرای خاص به انطباق حداکثری با اطلاعات موجود (پروفایل پروازی این موشک خاص، داده های جی پی اس و رادار، مشاهدات دوربینها،…) برسیم. نتیجه در اصل یک برنامه اینتر اکتیو است که کاربر آن میتواند ماجرا را از هر نقطه و زاویه دلخواه نظاره کند. ولی برای این مقاله ما به این کفایت میکنیم که مقطع کلیدی ماجرا ـ از کمی قبل از شلیک موشک اول تا چند لحظه پس از انفجار موشک دوم (به مدت ۱ دقیقه) ـ را از دید چهار دوربین (مجازی) نظاره و مقایسه کنیم:

  1. از دید هواپیما: برای تجسم بهتر نحوه تقرب موشکها به هواپیما ما صحنه را از دید یک دوربین خارج و با کمی فاصله از هواپیما نظاره میکنیم، که (تا لحظاتی بعد از انفجار موشکها) همراه با آن حرکت میکند.
  2. از دید موشک (انداز): بازهم برای تجسم کامل تر دوربین در مورد موشک اول نزد لانچر میماند؛ ولی در مورد موشک دوم آن را تا هنگام انفجار در مجاورت هواپیما دنبال میکند. اشاره کنیم که ما هواپیما و موشکها را چند برابر بزرگنمایی کرده ایم، وگرنه شما بجز چند لکه نور چیزی نمی دیدید (که البته در واقعیت نیز همینگونه میبود).
  3. از دید یک «ناظر آسمانی»: برای اینکه مخاطب درک آسان تری از مسیر هواپیما و موشکها داشته باشد ما یک نقشه هم به عنوان پیش زمینه اضافه کرده ایم؛ در اصل باید این نقشه هم دائما تصحیح میشد (کاری که نرم افزارهای گوگل به نحو تحسین آوری انجام میدهند). تذکر دهیم که موقعیت هواپیما به علت ارتفاعش بسته به زاویه دید متفاوت از مسیری به نظر میآید که صرفا بر مبنای طول و عرض جغرافیایی روی زمین ترسیم میشود.
  4. از دید دوربینی که شلیک و انفجار دو موشک را ضبط کرده بود: دوربین حدود ۲ دقیقه از پرواز هواپیما را پوشش میدهد، ما ۱ دقیقه مربوط را انتخاب کرده ایم؛ ویدئوی اصلی را علاقمندان میتوانند در پایان این مستند (یک ساعت و نیمه) شبکه تلویزیونی «من و تو» بیابند. اینجا باید از این شبکه قدردانی کنیم که بالاخره به ویدئوی اصلی دست یافت و آن را اخیرا منتشر کرد؛ ویدئویی که قبلا در شبکه های اجتماعی منتشر شده بود با یک دوربین موبایل و به نحو نامطلوبی از روی یک صفحه مونیتور ضبط شده بود؛ و ما در آن زمان مقدار قابل توجهی از وقتمان را فقط صرف این کرده بودیم که با محاسبه اثرات تقطیع ناموجه ویدئو، لرزش دوربین موبایل، کیفیت وحشتناک تصویر از تصویر و غیره را خنثی کنیم…
مسیر موشکها و هواپیما از دید چند دوربین (واقعی و مجازی)

چنانچه بعضی از جزییات متفاوت از آن چیزی هستند که در ذهن شما نقش بسته است این پست بیفایده نبوده است!
اگر چه سناریویی که اکنون عموما پذیرفته شده غالبا با آنچه ما قبلا در چند مقاله و چند ده صفحه (عمدتا محاسبه) نشان داده بودیم همخوانی دارد، ولی دو نکته هنوز در روایت عمومی جا نیافتاده، که ما اینجا روی آنها انگشت میگذاریم:

انفجار موشک اول به احتمال قوی به هواپیما آسیب مهلک نزده است.

قبل از هر چیز این ادعا نتیجه مستقیم مشاهدات بود: بعد از انفجار اول هواپیما نه تنها تغییر جهت چشمگیری نمیدهد، بلکه کمابیش با همان ریتم قبلی به اوجگیری ادامه میدهد. این گمانه چند ماه بعد توسط گزارش (ممسکانه!) سازمان هواپیمایی از بازخوانی «جعبه سیاه» تقویت شد: در صداهای ضبط شده در این مقطع هیچ شواهدی از آسیب به خلبانان یا سرنشینان بدست نیامده، و (معلم) خلبان صراحتا میگوید که هر دو موتور هواپیما در حال کار هستند. این که چگونه انفجار یک موشک ترکشی صرفا به سیستم الکترونیک؛ ولی نه به ککپیت، نه به کابین و نه به توربینها آسیب بزند برای خودش مسئله دشواری است…

نتیجه ای که از محاسبات بدست میآید حتی غیر منتظره تر است: اگر پروفایل پروازی که سازندگان روسی این موشک در کتب آموزشیشان ارائه داده اند را صحیح فرض کنیم موشک اول میبایست در حدود یک کیلومتری هواپیما منفجر (منهدم) شده باشد؛ تنها راهی که این موشک درست در مجاورت هواپیما منفجر شده باشد این است که پروفایل رسمی به نحو فاحشی غلط باشد؛ و حتی آن هم به یک صورت غیر منتظره، چون موشک دوم و خود این موشک در ۱۲ ثانیه اول (تا هنگام خاموش شدن پیشرانه اصلی) دقیقا منطبق با پروفایل رسمی پرواز کرده اند.

ما در شبیه سازی پروفایل رسمی روسی را مبنا قرار داده ایم، با این نتیجه که انفجار موشک اول درست در مجاورت هواپیما صورت نمیپذیرد (سناریوی آلترناتیو انهدام خودکار پس از خروج از برد اسمی است). چون نقطه انفجار تقریبا در امتداد خط دید دوربین به سمت هواپیما بوده ما از دید دوربین مجازی دقیقا همان صحنه ای را مشاهده میکنیم که با دوربین واقعی (پنجره پایین سمت راست در ویدئوی فوق) ثبت شده؛ یاد آوری کنیم که نقطه انفجار بیش از ۱۶ کیلومتر از دوربین فاصله دارد. این هم که پس عامل اختلال سیگنال ADS-B چه بوده است یک توضیح قابل پذیرش دیگر دارد.
ولی این (تا کنون) فقط یک نتیجه محاسباتی است، حرف آخر را آنچه در واقعیت روی داده میزند؛ برای همین ما اصرار داریم که داده های CVR و FDR به نحو قابل راستی آزمایی منتشر شوند؛ آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است…

این هواپیما به احتمال قوی تا مدت کوتاهی قبل از برخورد به زمین توسط خلبان کنترل میشده و دارای پیشرانه بوده است.

در اصل این نکته ای بود که ما تنها دو روز پس از واقعه در یک مقاله خاطر نشان کرده بودیم. مبنای این ادعا محاسباتی بود که ما با آنها شکل تقریبی منحنی پرواز از محل انفجار موشک آخر تا نقطه برخورد به زمین (که مطلقا شبیه خط مستقیم نبوده است؛ به ویدئوی اول این پست مراجعه کنید) را تعیین و طول آن را حدود ۲۶ کیلومتر تخمین زده بودیم (سازمان هواپیمایی پس از چند ماه تحقیق یک منحنی به طول حدود ۲۷ کیلومتر ارائه داد). ارتفاع هواپیما از نقطه برخورد به زمین هم حدود ۱۶۰۰ متر بوده است، پس چون برای این مدل هواپیما glide ratio بدون پیشرانه حدود ۱۷:۱ است هواپیما میتواند در شرایط ایده آل (و به خط تقریبا مستقیم) بدون پیشرانه حداکثر حدود ۲۷ کیلومتر دیگر پرواز کرده باشد. ولی شرایط این هواپیما پس از اصابت موشک دوم مسلما «ایده آل» نبوده؛ و تراجکتوری این هواپیما نه تنها نامستقیم، بلکه دارای شکستگیهای تند بوده است؛ و آشنایان با هوانوردی میدانند که چنین چرخشهای تندی (که قاعدتا توسط رویدادها در هواپیما تحمیل شده اند) از «بهترین» راههای از دست دادن ارتفاع هستند.

آنچه این ادعا را تقریبا انکار ناپذیر میکند نتایج شبیه سازی هستند: بر این اساس هنگامی که هواپیمای مشتعل کادر دوربین در ویدئوی بالا (شلیک دو موشک) را ترک میکند تنها حدود ۱۶۰۰ متر از سطح دریا (خطای محتمل حدود ۱۰۰ متر) ارتفاع داشته است؛ یعنی کمتر از ۶۰۰ متر از سطح زمین آن ناحیه و نقطه برخورد به زمین؛ در نتیجه بدون پیشرانه حتی با هدایت خلبان هم نمیتوانسته بیش از حدود ۱۰ کیلومتر دیگر پرواز کند. از طرف دیگر این نقطه از محل برخورد با زمین به خط مستقیم حدود ۱۵ کیلومتر (و بر مبنای منحنی راداری حدود ۱۶ کیلومتر) فاصله داشته است، که ۵ کیلومتر «کم میآورد». همچنین قابل توجه اینکه اگر این هواپیما بعد از این نقطه با همان ریتم ۵ کیلومتر قبلش ارتفاع از دست میداد حدود ۶ کیلومتر بعد به زمین برخورد میکرد؛ یعنی حدود ۱۰ کیلومتر کم میآورد. توضیحی که به ذهن من خطور میکند این است که خلبان چاره ای ندیده جز اینکه به رغم آتش سوزی در توربینها از آنها استفاده کند.

واقعیت هر چه باشد اینها مسائل تعریف شده فنی هستند که آسیب دیدگان میتوانند برای آنها از مسئولین جواب دقیق و قابل راستی آزمایی همراه با شواهد درخواست کنند، و آنها هیچ راه محکمه پسندی برای فرار از پاسخگویی نخواهند داشت. این روش به نظر من بسیار هوشیارانه تر از ادعاهای «دائی جانی» است که در هر حال قابل راستی آزمایی نیستند و احتمالا توسط اراذل اطلاعاتی رژیم برای بی اعتبار کردن منتقدین به بعضی از آنها تلقین میشوند…

به اشتراک بگذارید:
0 0 رای
ارزیابی این پست
4 نظر
قدیمی ترین
تازه ترین پر رای ترین
بازخوردهای درون متنی
همه نظرها